Lê Văn Hưu sinh năm Canh Dần (1230), niên hiệu Kiến Trung thứ 6, dưới triều Trần Thái Tông. Ông trưởng thành trong bối cảnh chính trị – xã hội tương đối ổn định.
Theo một số tư liệu địa phương và gia phả, Lê Văn Hưu từng theo học thầy đồ họ Nguyễn tại làng Phúc Triền (Kẻ Bôn), đồng thời tiếp thu truyền thống học vấn từ gia đình bên ngoại họ Đỗ. Sự kết hợp giữa giáo dục gia đình và học đường đã tạo nền tảng học vấn vững chắc cho ông.
Năm Đinh Mùi (1247), ông đỗ Bảng nhãn trong khoa thi đình, một trong những khoa thi quan trọng nhất thời Trần. Đại Việt sử ký toàn thư chép rõ: “Mùa xuân, tháng 2, mở khoa thi chọn kẻ sĩ. Ban cho Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ bảng nhãn; Đặng Ma La đỗ thám hoa. Cho 48 người đỗ thái học sinh, xuất thân theo thứ bậc khác nhau.” Trích dẫn này không chỉ xác nhận học vị của Lê Văn Hưu mà còn phản ánh chế độ khoa cử và chính sách trọng dụng nhân tài của triều Trần.
Trong quá trình làm quan, Lê Văn Hưu kinh qua nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm viện Thị độc, Kiểm pháp quan Viện Đăng Văn, Hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu, Thượng thư Bộ Binh. Tuy nhiên, dấu ấn lớn nhất của ông thuộc về lĩnh vực sử học, với công trình tiêu biểu là Đại Việt sử ký.
Vai trò của Lê Văn Hưu được các sử gia phong kiến và hiện đại đánh giá rất cao. Ngô Sĩ Liên trong lời tựa đã khẳng định:“Lê Văn Hưu là người chép sử giỏi thời Trần.”
Trong Đại Việt sử ký tục biên, các tác giả Phạm Công Trứ và Hồ Sĩ Dương ghi nhận: “Xưa kia Hàn lâm viện học sĩ Quốc sử viện giám tu là Lê Văn Hưu, vâng mệnh Trần Thái Tông biên soạn bộ Đại Việt sử ký, bắt đầu từ Triệu Vũ đế đến Lý Chiêu Hoàng...”
Không chỉ dừng lại ở sự ghi nhận, nhiều học giả còn khẳng định vị trí “khai mở” của ông. Giáo sư Phan Huy Lê nhận định:
“Trong bối cảnh ấy, Lê Văn Hưu với tư cách là người đứng đầu Viện Quốc sử, đã biên soạn bộ Đại Việt sử ký, bộ quốc sử đầu tiên của nước ta… Trong lịch sử phát triển của nền sử học Việt Nam, Đại Việt sử ký giữ vị trí bộ quốc sử đầu tiên.”
Nhận định này đặt Đại Việt sử ký vào vị trí khởi đầu của nền sử học chính thống Việt Nam.
Bộ Đại Việt sử ký được hoàn thành năm 1272, niên hiệu Thiệu Long thứ 15, dưới triều Trần Thánh Tông. Tác phẩm gồm 30 quyển, ghi chép lịch sử từ thời Triệu Đà đến Lý Chiêu Hoàng.
Điểm đặc sắc trong sử học của Lê Văn Hưu là sự kết hợp giữa “chép sử” và “luận sử”. Ông không chỉ ghi lại sự kiện mà còn đưa ra những nhận xét mang tính chính luận, thể hiện rõ quan điểm lịch sử.
Chẳng hạn, khi đánh giá về cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, ông thể hiện sự trân trọng đối với vai trò của phụ nữ trong lịch sử dân tộc, coi đây là biểu hiện tiêu biểu của tinh thần độc lập. Đồng thời, ông cũng thẳng thắn phê phán những hạn chế của các bậc quân vương. Việc “phê phán trực diện những hành vi trái đạo lý của bậc làm vua” (như trường hợp Lý Thần Tông) cho thấy tính khách quan và bản lĩnh của một sử gia chân chính.
Những lời bình này mang ý nghĩa giáo huấn sâu sắc, thể hiện quan niệm: lịch sử không chỉ để ghi nhớ mà còn để răn dạy và định hướng chính trị – đạo đức.
Với những đóng góp to lớn, Lê Văn Hưu thường được so sánh với Tư Mã Thiên – tác giả bộ Sử ký. Việc ví ông là “Tư Mã Thiên của Việt Nam” không chỉ nhằm tôn vinh tài năng cá nhân mà còn khẳng định sự ra đời của một truyền thống sử học độc lập.
Đáng chú ý, nhiều công trình sử học trước và cùng thời như Sử ký của Đỗ Thiện, Việt chí của Trần Phổ, Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp… mới chỉ dừng lại ở việc ghi chép hoặc sưu tầm. Trong khi đó, Đại Việt sử ký đã đạt tới tầm vóc của một bộ quốc sử hoàn chỉnh, có hệ thống và có chính kiến rõ ràng.
Lê Văn Hưu qua đời năm 1322, thọ 93 tuổi, an táng tại quê nhà Phủ Lý ( nay thuộc xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa). Cuộc đời và sự nghiệp của ông để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa dân tộc.
Với việc biên soạn Đại Việt sử ký, ông đã đặt nền móng cho nền sử học chính thống Việt Nam. Những đánh giá của các sử gia như: “Lê Văn Hưu là người chép sử giỏi thời Trần” (Ngô Sĩ Liên) hay nhận định:“Đại Việt sử ký giữ vị trí bộ quốc sử đầu tiên” (Phan Huy Lê) đã khẳng định vị trí đặc biệt của ông trong lịch sử. Có thể nói, Lê Văn Hưu không chỉ là một sử gia mà còn là người kiến tạo ý thức lịch sử dân tộc – một nền tảng tinh thần quan trọng cho sự phát triển bền vững của quốc gia.