Ngay từ nhỏ, Lê Văn Hưu đã nổi tiếng thông minh, hiếu học. Năm Đinh Mùi (1247), ông đỗ Bảng nhãn trong khoa thi đình. Sử cũ chép trong Đại Việt sử ký toàn thư: “Ban cho Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ bảng nhãn; Đặng Ma La đỗ thám hoa...”

Sau khi đỗ đạt, ông được triều đình tin tưởng giao nhiều trọng trách, từng đảm nhiệm các chức vụ như Hàn lâm viện học sĩ, Quốc sử viện giám tu, Thượng thư Bộ Binh. Dù giữ nhiều vị trí quan trọng trong triều chính, song dấu ấn nổi bật nhất của ông vẫn là trong lĩnh vực sử học.

Năm 1272, dưới triều Trần Thánh Tông, ông hoàn thành bộ Đại Việt sử ký gồm 30 quyển, ghi chép lịch sử dân tộc từ thời Triệu Đà đến Lý Chiêu Hoàng. Đây là bộ quốc sử đầu tiên của nước ta, đặt nền tảng cho truyền thống biên soạn sử học dân tộc.

Các sử gia đời sau đều đánh giá cao vai trò của ông. Ngô Sĩ Liên nhận xét: “Lê Văn Hưu là người chép sử giỏi thời Trần.”

Không chỉ ghi chép sự kiện, Lê Văn Hưu còn thể hiện quan điểm rõ ràng trong việc đánh giá lịch sử, đề cao tinh thần độc lập dân tộc, ca ngợi các anh hùng như Hai Bà Trưng, đồng thời thẳng thắn phê phán những hạn chế của các bậc quân vương.

Sau khi ông qua đời năm 1322, phần mộ và các di tích liên quan đến ông tại quê hương Thiệu Trung vẫn được gìn giữ. Năm 1990, Đền thờ Lê Văn Hưu tại xã Thiệu Trung đã được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận Di tích lịch sử quốc gia. Từ năm 2018-2022, tỉnh Thanh Hóa đã có chủ trương đầu tư Dự án tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử đền thờ Lê Văn Hưu với tổng mức đầu tư trên 29 tỷ đồng và khánh thành vào tháng 4/2022, đáp ứng nhu cầu tưởng niệm, tri ân của nhân dân.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Châu (làng Trà Đông, xã Thiệu Trung), người được vinh dự đúc tượng đồng nhà sử học Lê Văn Hưu cho biết, tượng của nhà sử học Lê Văn Hưu được đúc hoàn toàn bằng phương pháp thủ công truyền thống, làm từ đồng đỏ nguyên chất, cao 1,3m, nặng khoảng 600kg. Trong suốt 2 tháng, ông cùng 10 người thợ có tay nghề đã hoàn thành công việc với sự cẩn trọng và tập trung cao độ. Sau khi hoàn thành, tượng của ông được đánh giá là đã thể hiện được thần thái, trang phục của ông vào thời điểm lịch sử. Tượng đồng nhà sử học Lê Văn Hưu được rước vào Đền thờ ông, đáp ứng niềm mong mỏi của người dân xứ Thanh và nhân dân cả nước về chiêm bái, tri ân người soạn bộ Quốc sử đầu tiên của dân tộc.

Trước đó nhân kỷ niệm 700 năm ngày mất của ông (1322–2022), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với tỉnh Thanh Hóa tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Lê Văn Hưu và Đại Việt sử ký”. Tại hội thảo, các nhà khoa học tiếp tục khẳng định vai trò “khai mở” nền sử học nước nhà của ông, đồng thời đề xuất xây dựng hồ sơ trình UNESCO vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới.

Ngày nay, tên tuổi Lê Văn Hưu được đặt cho nhiều trường học, đường phố trên cả nước. Tấm gương học tập, lao động khoa học và cống hiến của ông tiếp tục được tuyên truyền, góp phần giáo dục truyền thống, khơi dậy niềm tự hào quê hương và tinh thần hiếu học trong nhân dân.

Phát huy truyền thống đó, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Thiệu Trung đang nỗ lực xây dựng quê hương ngày càng phát triển, phấn đấu trở thành phường vào năm 2030, xứng đáng với vùng đất địa linh nhân kiệt – quê hương của nhà sử học Lê Văn Hưu.